„Домашните автори се сè попопуларни во нивните (поранешни југословенски) литератури, а нивната популарност ги преминува локалните, а потоа и регионалните граници. Конфликтната природа на нашето неодамнешно минато ги научи локалните писатели како да ги обликуваат дури и најтешките, сложени чувства на припадност и неприпадност, на согласување, откажување и преземање флуидни идентитети со јазикот, што ги прави интересни, релевантни и актуелни“, вели Иван Сршен, сопственик на една од најуспешните актуелни издавачки куќи во регионов
Во време кога книгите сè почесто се мерат во бројки, алгоритми и „видливост“, Иван Сршен упорно инсистира на нешто потивко, но подолготрајно, како смисла, уредничка одговорност и доверба во текстот. Како уредник, издавач и писател, Сршен со години го обликува просторот на независното издаваштво во Хрватска преку Сандорф, куќа што не брка трендови, туку создава контекст.
Неговиот ангажман ја отвора книжевноста кон регионот, кон преводот и кон дијалогот, а истовремено поставува прашања за улогата на уредникот, за ризикот во издавањето и за тоа што значи да се верува во книга денес.
Иван Сршен е роден во 1979 година во Загреб, каде што и дипломирал историја и општа лингвистика на Филозофскиот факултет во 2004 година. Од 2001 година работи во издаваштвото, а од 2004-та како уредник во неколку реномирани издавачки куќи, а во меѓувреме објавува новинарски статии, извештаи и кратка проза во бројни домашни списанија и се занимава со литературен превод од англиски јазик.
Од 2008 година, тој е ко-сопственик и уредник на издавачката куќа и агенција за застапување на хрватските писатели во странство „Сандорф“.
Автор е на книгите: Скела – басни од машината за кафе (книга со приказни), Сандорф, Загреб, 2010 година, Историја на загрепските библиотеки (културно-историска студија) Фортуна, Загреб, 2010 година. (коавтор Даниел Главан), Харматан (роман), Дурие, Загреб, 2013 година…
Кој е поголемиот ризик во издаваштвото според Вас: објавувањето книга во која верувате или необјавувањето книга што би можела да успее?
-И двете одлуки се подеднакво ризични. Издаваштвото е по природа бизнис со висок ризик, бидејќи има еден од најдолгите периоди на „поврат на инвестицијата“, што, надвор од економската терминологија, значи дека мора да инвестирате свои пари долго време за да ги вратите парите. Повеќето книги што ги објавува Сандорф немаат јасна проекција за тој поврат. Ние објавуваме вредни книги кои често добиваат поддршка од институции без кои би било тешко да се затвори финансиската структура. Затоа, од самиот почеток сме свесни за кршливоста на нашиот бизнис и се обидуваме да процениме кои книги навистина треба да се објават, без оглед на ризиците.
Како денес се прави разлика помеѓу „добра“ книга и „важна“ книга и дали добрата книга мора нужно да биде важна?
-Ова се две различни категории кои, секако, можат да се преклопуваат. Единствената разлика е во тоа што важната книга мора нужно да биде добра, а добрата книга не мора нужно да биде важна. „Важна“ се однесува на статусот на книгата и нејзиното влијание врз одредени општествени групи или едноставно групи читатели, додека „добрата“ книга може да постои без да биде препознаена од пошироките читателски (или академски) кругови. Можеби би можеле да кажеме дека „добрата“ книга станува „важна“ во моментот кога тие кругови ќе ја откријат.
Дали Сандорф стана издавачката куќа што ја замислувавте или нешто сосема друго?
-Сандорф еволуираше во согласност со локалните околности. Јас ја основав издавачката куќа во 2008 година, на почетокот на економската криза што засекогаш ја промени издавачката сцена и целата филозофија на синџирот на производство и продажбата на книги. Ова дефинитивно влијаеше на некои од одлуките што моравме да ги донесеме во текот на изминатите 18 години. Сепак, започнавме како издавач што објавува литература од широк хуманистички опсег, од литература до филозофија, социологија, историја и антропологија, и тоа е она што нè прави посебни и по тоа нашата публика јасно нè препознава сите овие години.
Дали постои книга што сте ја објавиле, а сте ја сфатиле нејзината вистинска вредност дури по неколку години?
-Да! На пример, романот на канадско-британскиот писател Дејвид Салај „Сè што е машко“, кој го објавивме во 2020 година, повторно стана актуелен кога авторот ја освои наградата Букер оваа година. Тоа е одличен и необичен роман во кој верувавме, но авторот, а со тоа и романот, постигнаа поширока видливост и читателска публика дури по Букеровата награда. Но, тоа не е лошо, важно е што се случи!
Колку е сè уште можно да се донесуваат уреднички одлуки без да се пресметува пазарот во современото издаваштво?
-Секако дека е можно. Издавачите често ја споменуваат формулата според која објавуваат четири или пет „комерцијални“ наслови за да обезбедат средства за објавување на еден „некомерцијален“. Најдобрата комбинација е да се одлучите за квалитетен наслов, а потоа да успеете да го продадете во книжарниците. Сите секогаш се надеваме на ова, но малкумина успеваат. Нема квалитетно издаваштво без тој ентузијазам и верувањето дека книгата што ќе ја објавите им е потребна на читателите, како и дека ќе го збогати целиот избор на книги на нашиот јазик. Благодарение на тој ентузијазам, издаваштвото сè уште преживува денес во доста тешки услови и со конкуренција во дигиталните медиуми, која има неизмерно помоќен маркетинг зад себе.
До кој степен уредникот може да „промени“ автор без да го уништи неговиот глас?
-Тоа е добро прашање, а одговорот лежи во дискрецијата на односот помеѓу уредникот и авторот. Предуслов за квалитетна соработка е довербата што авторот мора да ја има во уредникот, а задачата на уредникот е да ја стекне таа доверба. Премногу или премалку авторитет ќе го оштети тој однос, па затоа речиси и да нема формула за постигнување на посакуваниот резултат. Постојат различни уреднички пристапи: оној порадикалниот, кој претпоставува дека уредникот ќе го прошири заплетот по потреба, ќе го промени стилот на авторот или ќе елиминира поединечни сцени или ликови, до оној поумерениот, кој се фокусира на корекција на оние делови од текстот во кои авторот „отстапил“ од својот замислен пат. Постојат добро познати примери за влијанието на уредниците врз авторите, а можеби најпознат е оној на уредникот на Рејмонд Карвер, кој темелно ги реорганизирал неговите раскази во препознатлив, редукционистички стил, што не бил првобитниот облик на пишувањето на Карвер.
Дали ви е потешко да му кажете на авторот дека ракописот не е добар или дека е добар, но не е за вас?
-Секое одбивање е тешко, особено кога ќе видите дека авторот го разбира и го сака она што го прави.
Има ли текстови што ги сакате како уредник, но како читател не би ги избрале?
-Интересно прашање, но ќе одговорам со контрапрашање: колку книги имате во вашата библиотека што не сте ги прочитале? Одговорот: тие книги. Умберто Еко во едно интервју рекол: „Глупаво е да мислите дека мора да ги прочитате сите книги што ги купувате, исто како што е глупаво да ги критикувате оние што купуваат повеќе книги отколку што некогаш ќе можат да прочитаат. Тоа би било како да кажете дека треба да го користите сиот прибор за јадење, чаши, шрафцигери или дупчалки што сте ги купиле пред да купите нови.“
Како се променил вашиот уреднички вкус низ годините и дали станал построг или потолерантен?
-Ниту едното, ниту другото. Но, секако се променил. Јас сум историчар по професија, па затоа најчесто читам книги на историски теми и се обидувам да бирам интересни историски наслови. Сепак, во соработка со мојот колега Славко Амулиќ, имав можност да ја уредувам филозофската библиотека „Сандорф и Мизантроп“, во која објавивме многу големи имиња во современата западна филозофија, и што многу влијаеше врз мене, како во мојот уреднички, така и во мојот читачки вкус.
Колку е присутна „регионалната“ етикета денес и дали таа ја попречува литературата од овој регион?
-Домашните автори се сè попопуларни во нивните (поранешни југословенски) литератури, а нивната популарност ги преминува локалните, а потоа и регионалните граници. Конфликтната природа на нашето неодамнешно минато ги научи локалните писатели како да ги обликуваат дури и најтешките, сложени чувства на припадност и неприпадност, на согласување, откажување и преземање флуидни идентитети со јазикот, што ги прави интересни, релевантни и актуелни.
Дали е полесно за хрватските автори да најдат публика во регионот или на Запад?
-Секако е полесно во регионот, а тоа е природниот пат: прво да се освојат читателите во Белград или во Скопје (кои се поприлично комплексни), а потоа ќе ви биде полесно да продолжите…
Што е тоа што странските читатели често го сметаат за неразбирливо во балканската литература и дали воопшто треба да се објасни?
-Многу работи (од географија до историја), но тоа не е клучно. Добрата приказна комуницира на секој јазик и со секој читател, а добриот превод може да го зближи дури и најпребирливиот јазик и стил. Прво треба да се напише роман, збирка раскази или книга песни, а потоа да се размисли како да се „пласира“, без оглед на локалните јазични нијанси, затоа „не го подготвувајте раженот додека зајакот е во шумата“ и „кој рано рани, две среќи граби“.
Се чувствувате послободно како автор или како уредник и зошто?
-Како уредник, неизмерно повеќе. Писателот е како давеник на море. Тој мора да одлучи во кој правец да плива, иако тоа може целосно да го оддалечи од неговата цел. Најтешката позиција.
Пишувате ли поинаку знаејќи дека сте и издавач?
-Не. Тоа може да ги отежни работите, бидејќи знаете дека сите ќе се спротивстават, ако ја објавите сопствената книга, а од друга страна знаете како размислуваат вашите колеги уредници и издавачи и не сакате да се прилагодувате на нив, додека во исто време го оценувате сопствениот текст многу построго. И практично немате време да пишувате…
Може ли литературата навистина да влијае на општеството денес, или оваа улога е романтична илузија?
-Ако е романтична илузија, тогаш тоа е она за што отсекогаш се работело. Оние што пишуваат, објавуваат и читаат книги веруваат дека имаат влијание врз општеството, бидејќи имаат влијание врз нив и нивните животи. Тоа е сосема доволно. Луѓето веруваат во секакви работи и навистина влијаат врз општеството. Литературата е како огледало на сите овие работи и феномени и формира еден вид паралелен свет.
Што е проблемот на современата култура, недостатокот на содржина или на внимание?
-Не би го критикувал премногу современиот свет. Му треба охрабрување, некој треба да го потапка по грбот, да му посака среќа и да му понуди помош. Логично е дека има сè помалку внимание за хаосот во светот, тоа е природна имунолошка реакција на исплашениот хомо сапиенс кој поголемиот дел од времето го поминува седејќи и кој дури и не е заинтересиран за природата од која потекнува.
Како ја гледате иднината на независните издавачи во ерата на алгоритми и брзо читање?
-Се надевам дека сцената на независното издаваштво ќе излезе на виделина во оваа нова ера, бидејќи нуди редок оригинален избор и побавно искуство со литературата. Голем дел од ова е условено од онлајн присуството, но исто така е можно да се биде во чекор со неизбежните трендови и директно да и се обрати на љубопитната публика, која е хронично презаситена од бомбардирањето со хитови од топ листите и агресивниот маркетинг на големите издавачи.
Бранка Д. Најдовска