Истражувањата за „невидлив труд” — домашна работа, грижа за деца, грижа за постари родители, емоционална поддршка во семејството и на работа — прилично конзистентно покажуваат дека жените, во просек и во повеќето општества, вложуваат повеќе часови во таков неплатен труд, дури и кога работат исто толку часови на платена работа како партнерите. Ова не е тврдење за секоја индивидуална жена или маж, туку статистички просек. Терминот „втора смена” (за домашната работа по завршувањето на платената работа) е измислен токму заради тоа.
Дали причината зад тоа е барање љубов и одобрување — тука влегуваме во потенка почва. Психолозите зборуваат за нешто наречено „социјализација преку угодување” (people-pleasing socialization): девојчињата од мали нозе честопати добиваат повеќе пофалба за тоа што се послушни, грижовни, кооперативни, додека момчињата добиваат повеќе простор за автономија и себенаметнување. Ако тоа е точно, тогаш навиката да се дава повеќе отколку што се бара назад не мора секогаш да биде свесна стратегија „ако трпам, ќе бидам сакана” — може да биде подлабоко всадена, како автоматска реакција, а не пресметка.
Секако, опасно е да се тврди дека секоја жена која работи многу или се жртвува го прави тоа поради несигурност или потреба за одобрување — тоа обезвреднува многу жени кои избираат грижа и труд свесно, од сопствени вредности, без притоа тоа да значи дека имаат некаков недостиг. Исто така, постојат мажи кои се однесуваат идентично — трпат, се жртвуваат, работат преку сила заради истата потреба за прифатеност — само што нивната верзија на тоа често изгледа поинаку (на пример, преку прекумерна работа за статус, наместо преку емоционална грижа).
Она што веројатно е најточно е дека образецот постои и е реален за многу жени, но не затоа што љубовта буквално се „купува” со трпение — туку затоа што целиот систем на очекувања (семејство, работно место, култура) многу подолго и потивко наградува жена која дава повеќе отколку жена која поставува граници. Тоа не е избор направен во вакуум — тоа е одговор на средина која навистина се однесува поинаку кон жена што бара помалку наспроти жена што дава повеќе.
Но…
Истражувањата (на пример работата на Линда Бабкок за преговарање), покажуваат дека жена која бара покачување или поставува граница на работа (одбива дополнителна задача, бара флексибилно работно време), почесто добива негативна оцена за „тимски дух” или „соработка”, отколку маж кој го прави истото. Мажот што поставува граница се перцепира како самоуверен; жената што поставува граница честопати се перцепира како тешка за работа. Тоа не значи дека секој шеф размислува така свесно. Станува збор за просечни резултати во контролирани експерименти, не за секој поединечен случај.
Во семејството, механизмот е поинаков и посуптилен. Никој не наградува жена со плата затоа што готви секој ден. Наградата е социјална: пофалба, статус на „добра мајка/сопруга”, отсуство на конфликт. А казната за жена која поставува граница („не можам да готвам секој ден, подели ги обврските”), честопати не е формална казна, туку тензија, обвинување за себичност, чувство на вина што самата жена си го наметнува затоа што пораснала во култура каде тоа се очекувало од неа.
Зборот „системот” звучи како организиран заговор, а тоа не е точно. Никој не седнал и не дизајнирал систем за да казнува жени. Станува збор за акумулација на илјадници мали, честопати несвесни реакции на луѓе — и жени и мажи — кои самите пораснале во истите очекувања.
Ситуацијата не е универзална. Постојат средини, семејства, работни места каде поставувањето граници од жена се почитува исто како и од маж — особено во помладите генерации и во одредени професии.
Сепак…
Историски и во голем дел на светот денес, жена која е послушна, услужлива, привлечна и подготвена да се жртвува добива поголемо општествено одобрување отколку жена која е директна, амбициозна, ги става своите потреби на прво место или изгледа „обично”. Тоа не е измислица (принцезата чека, трпи, е убава и добра, и на крајот е наградена), во рекламите, во начинот на кој различно се коментира истото однесување кај жена наспроти маж („амбициозен” vs „нападна”, на пример).
Но „услов да се биде сакана” е поинакво тврдење од „културно се наградува”. Ако тоа навистина беше апсолутен услов, немаше да постојат милиони жени кои се сакани од партнери, деца, пријатели и семејство токму заради нивната директност, амбиција, независност, не и покрај нив. Многу луѓе свесно бараат партнерка која поставува граници, а не жена која секогаш се согласува. Ако формулацијата се земе буквално, таа всушност ја брише вредноста на многу реални врски во кои жената е сакана токму онаква каква што е.
Она што е потешко е внатрешното чувство. Дури и кога надворешниот свет реално ја сака жената таква каква што е, самата таа може да носи длабоко всадено верување дека мора да заслужи љубов преку покорност и жртва. Затоа што тоа е она што го учела од мала. Тоа верување може да опстојува дури и кога доказите околу неа велат нешто друго. Тоа е разлика помеѓу „светот навистина го бара тоа од мене” и „јас навистина верувам дека светот го бара тоа од мене”. Второто често преживува подолго од првото, дури и кога околината одамна се променила.
Истражувања за партнерски преференции (на пример работата на Дејвид Бас низ повеќе култури) покажуваат дека статистички, повеќе мажи изразуваат преференца кон „топлина” и „грижа” како особина кон партнерката, отколку кон „доминантност” или „независност” иако, разликата не е драматична и варира многу по региони. Но тука треба внимание: она што луѓето го изјавуваат дека сакаат во анкета честопати не се совпаѓа со она кон што реално се привлечени во пракса. Многу студии за реални парови покажуваат дека привлечноста е многу поразновидна отколку што анкетите сугерираат.
Во делови од светот со поконзервативни родови норми (делови од Јужна Азија, Блискиот Исток, некои делови на Африка, но и поконзервативни средини во западниот свет), жена која отворено се става себе на прво место или не прифаќа традиционална улога навистина трпи поголем општествен притисок: помал брачен пазар, критика од семејство, понекогаш дури и осуда. Во поголемиот дел на Западна Европа, Северна Америка, делови од Источна Азија денес, тенденцијата е обратна. Независноста и самопочитта сè повеќе се сметаат за пожелни особини кај партнерка, а не за пречка.
Меѓутоа, тука постои и добро документиран феномен: жена која „се става себеси во прв план” (бара плата, одбива дополнителна работа, преговара агресивно), често добива полоша социјална перцепција од маж кој го прави истото, дури и во земји кои сметаат себеси за прогресивни. Овој образец е потврден во контролирани експерименти, не е само впечаток.
Најчесниот одговор е дека да, во значителен дел од светот, сè уште постои казна за жената која не се вклопува во покорната улога. Но „поголемиот дел од светот денес” не е ист со „поголемиот дел од светот пред педесет години”. Трендот се движи, неурамнотежено и неповторливо, кон поголема прифатеност на независната жена.
Само не насекаде со иста брзина и не без отпор.
П.с.
Идејата дека сексот е нешто што “му следува” на мажот во бракот/врската, речиси како договорна обврска. Ова гледиште има длабоки историски и културни корени (патријархални норми, религиозни учења за “брачна должност”, традиционални поделби на улоги) и сè уште живее во одредени средини.
Но неколку нијанси вредат да се спомнат:
Тоа не е универзално, ниту доминантно кај сите генерации/култури. Меѓу помладите генерации и во поеднакви врски, ставот се менува кон меѓусебна согласност и заемно задоволство, а не кон “обврска” на едната страна. Многу мажи денес експлицитно го отфрлаат тој модел.
Кога навистина постои таков став, тој обично штети на самата врска. Ако сексот се гледа како должност наместо како заемна желба, тоа често води кон:
*принуден/несакан секс, кој граничи или влегува во сексуално насилство во брак
*намалена емоционална интимност – жената се чувствува искористено, не посакувано
*парадоксално, уште помала желба кај жената, бидејќи притисокот и обврската ја убиваат желбата
Здрава врска подразбира двајцата партнери да имаат право да кажат не, без последици, обвинувања или чувство на вина. Кога тоа право не се почитува, проблемот не е “жената не сака секс”, туку “мажот не ја почитува нејзината автономија”.