Постои еден момент што многумина го препознаваат дури кога веќе е предоцна за едноставни решенија. Алармот ѕвони наутро, а заморот што го чувствувате не е последица на една лоша ноќ, туку се насобирал со месеци под површината на секојдневието, незабележливо и тивко
Работата што некогаш ја извршувавте со задоволство се претворила во нешто што едвај го поднесувате, колегите ве иритираат од причини што претходно не ви пречеле, а роковите ви изгледаат сè побесмислени. Можеби најтешко е да прифатите дека повеќе не знаете точно кога започнало сето тоа.
Не станува збор за мрзеливост ниту за недостиг на карактер. Светската здравствена организација од 2019 година го препознава синдромот на согорување на работното место (burnout) како професионален феномен и го опишува како последица на хроничен стрес на работното место со кој не се управува успешно.
Разликата меѓу заморот и синдромот на согорување
Секој од нас барем еднаш бил исцрпен по напорна недела. Ќе испиете кафе, ќе ја преспиете саботата и во понеделник веќе ви изгледа дека можете да функционирате. Синдромот на согорување функционира според сосема поинаква логика: одморот не помага, викендот не ве обновува доволно, а ниту годишниот одмор не ви го враќа она што некогаш ви доаѓало природно и без напор.
Психологот Херберт Фројденбергер ги опишал раните фази на согорувањето, додека подоцна бил развиен модел од дванаесет фази. Не станува збор за нагол пад, туку за постепено пропаѓање што повеќето луѓе не го забележуваат сè додека не достигнат критична точка. Тоа објаснува зошто толку многу работници велат дека не сфатиле колку им е лошо сè додека не се нашле на самото дно.
Оваа состојба има три основни обележја. Првото е емоционална исцрпеност – чувството дека сте целосно потрошени и дека повеќе немате капацитет да одговорите на ниту едно ново барање. Второто е цинизам и дистанцирање – еден вид професионална рамнодушност кон работата, колегите и клиентите. Третото е чувството на неуспешност – уверувањето дека не постигнувате ништо значајно и покрај постојаниот труд. Сите три компоненти може да се појават истовремено, но и одделно, во различни фази од развојот на оваа состојба.
Како започнува согорувањето, чекор по чекор
Првата фаза изгледа ласкаво: се појавува неодолива потреба да ја докажете својата вредност, па преземате повеќе работа отколку што можете здраво да поднесете, останувате подолго, доаѓате порано и си велите дека тоа е привремено: по овој проект, по оваа криза, по овој квартал. Но, секој квартал секогаш носи нов.
Во втората и третата фаза личните потреби стануваат луксуз што не можете да си го дозволите. Го прескокнувате вежбањето, оброците ви се набрзина, спиете пократко, а плановите со пријателите ги откажувате со некаков едноставен изговор што со текот на времето престанувате и да го објаснувате. Во четвртата фаза почнувате конфликтите да им ги припишувате на другите или на околностите, наместо да препознаете што навистина се случува во вас.
Средните фази носат уште поголем ризик, бидејќи почнуваат да се менуваат самите вредности што дотогаш сте ги имале. Односите, здравјето и хобијата ја губат важноста во споредба со професионалните достигнувања, а колегите што поставуваат здрави граници почнуваат да ви изгледаат како недоволно посветени на работата. Социјалните контакти се сведуваат на минимум, а таа изолација повеќе не ве боли онака како што би ве болела порано.
Во потешките фази може да се појават деперсонализација, чувство на внатрешна празнина и сериозно нарушување на секојдневното функционирање. Хроничниот стрес поврзан со работата може да има негативни последици врз физичкото и менталното здравје, особено кога трае подолг период. Долготрајниот стрес може да се одрази и врз физичкото здравје.
Физички и емоционални знаци што не смеете да ги игнорирате
На физичко ниво се појавуваат хроничен замор што не исчезнува ниту по одмор, чести главоболки, проблеми со варењето, ослабен имунитет и често разболување, нарушувања на апетитот и спиењето, како и болки во мускулите без јасно медицинско објаснување.
На емоционално ниво преовладуваат чувството на заглавеност и беспомошност, губењето на мотивацијата, сè понегативниот поглед на ситуации што претходно не предизвикувале таква реакција, емоционалната отрпнатост и намаленото задоволство дури и од активностите надвор од работата. На бихевиорално ниво се забележуваат одложување на задачите, повлекување од околината, барање утеха во храната, алкохолот или други компулсивни навики, како и фрустрации што се истураат врз луѓе кои немаат никаква врска со проблемот.
На пример, хирург со години пристапува перфекционистички кон секоја операција и речиси никогаш не прави грешки, но притисокот расте од месец во месец. Постепено почнува да го прескокнува ручекот, закажува годишен одмор, па го откажува, а на деловните повици се јавува среде ноќ. На работа е беспрекорен, дома е целосно отсутен, на хартија изгледа успешен, но однатре функционира „на резерва“.
Тоа е типичен пример за согорување што најтешко го препознаваме токму затоа што е прикриено со видливите резултати и пофалбите од околината.
Кој е најизложен на ризик и зошто?
Здравството, образованието, социјалната работа, итните служби и корисничката поддршка имаат една заедничка карактеристика што ги прави особено ранливи: висока емоционална ангажираност, проследена со мало чувство на контрола врз сопствената работа и ретко јавно признание за она што го прават секојдневно. Личните фактори што дополнително ја зголемуваат ранливоста вклучуваат перфекционизам, тешкотии при одбивањето нови барања, отсуство на блиски односи и хронично занемарување на сонот.
Важно е, сепак, да се разбере дека синдромот на согорување на работното место не е само индивидуален проблем. Тој се појавува и во организации што систематски го игнорираат преоптоварувањето, не ги дефинираат јасно работните улоги и го претвораат недостигот на поддршка во норма, дополнително поттикнувајќи култура во која прекувремената работа се слави како доблест. Прашањето што вреди искрено да си го поставите не е само „дали работам доволно“, туку и „дали организацијата во која работам прави доволно за мене“.
Согорување наспроти депресија
Бидејќи симптомите на овие две состојби се слични, важно е да се направи разлика меѓу нив, бидејќи и пристапот кон закрепнувањето треба да биде различен.
Синдромот на согорување на работното место првенствено е поврзан со работната средина. Цинизмот е насочен кон работата, чувството на празнина главно е поврзано со професионалниот живот, а мотивацијата за промена се однесува на кариерата.
Депресијата е поширока состојба што ги зафаќа сите области од животот, независно од работните околности. Таа носи чувство на безвредност што не е ограничено само на професијата и може да вклучува и мисли за самоповредување.
Нелекуваното согорување може да предизвика појава на клиничка депресија, а границата меѓу овие две состојби не е секогаш јасна. Ако не сте сигурни во која состојба се наоѓате во моментот, корисно е да побарате стручна процена.
Што навистина помага?
Закрепнувањето од согорување бара промени на повеќе нивоа истовремено, а не само една слободна недела.
На краток рок, сонот мора да стане приоритет, а не нешто што останува откако ќе завршите со сите други обврски. Онаму каде што е можно, треба да се намали изложеноста на стресори преку делегирање задачи, поставување граници и користење боледување доколку е потребно. Техниките како свесност (mindfulness), вежбите за дишење или прогресивната мускулна релаксација го активираат парасимпатичкиот нервен систем и физиолошки ѝ се спротивставуваат на хроничната стресна реакција.
На среден рок, клучно е да научите да го одбивате она што ги надминува вашите капацитети, за да го заштитите времето и енергијата потребни за другите обврски. Понекогаш согорувањето сигнализира длабока неусогласеност меѓу она што го правите секојдневно и она што навистина ви е важно. Затоа, преиспитувањето на личните вредности и работата со терапевт може да бидат пресудни за разбирање на тие обрасци.
На долг рок, системските промени во организацијата се подеднакво важни како и индивидуалните стратегии. Јасно дефинираните работни улоги, препознавањето на постигнувањата и менталното здравје како составен дел од работната култура не се привилегии, туку услови за одржливо функционирање на вработените.
Кога да побарате стручна помош?
Ако симптомите продолжуваат и покрај промените во начинот на живот, ако физичкото здравје очигледно ви е нарушено, ако барате утеха во алкохолот или други супстанции или ако анксиозноста и депресијата станат доминантни појави во секојдневието, тоа е моментот кога треба да се обратите кај стручно лице.
Психолошката поддршка, вклучително и когнитивно-бихевиоралната терапија, може да биде корисна во справувањето со симптомите на согорување. Стручната помош најчесто е и најбрзиот пат назад кон функционирање што не се сведува само на преживување од еден работен ден до следниот.
Согорувањето е сигнал, а не казна
Луѓето што доживуваат согорување не се карактеризираат со мрзеливост или недостиг на амбиција. Напротив, најчесто станува збор за луѓе кои со години даваат повеќе отколку што треба, подолго отколку што е здраво и притоа многу помалку ги искажуваат сопствените потреби отколку што заслужуваат.
Синдромот на согорување на работното место не кажува колку вредите како личност или како работник. Тој укажува дека нешто во системот, внатрешниот или надворешниот, престанало да функционира на начин што е одржлив на долг рок.
Закрепнувањето е можно, а многумина излегле од овој период со појасно поставени граници, постабилни кариери и поздрав живот. Клучот не е во тоа да работите помалку, туку да научите да го препознаете моментот кога работата почнува да ви одзема повеќе отколку што навистина ви дава.