Тоа е ментално растројство (а не ментална болест), кое се карактеризира со интензивен страв и страв од социјалните интеракции…
Оваа состојба најчесто е поврзана со социјално анксиозно растројство (познато и како социјална фобија) или хроничен стрес и пречувствителност на нервниот систем (хиперинтензивност). Кога некој доживува интензивен страв и прекумерна возбуда пред средби – дури и со најблиските – тоа не е обична срамежливост, туку длабок психолошки и физиолошки одговор на телото кое ја доживува социјалната интеракција како потенцијална закана.
Постојат неколку клучни причини зошто се јавува овој феномен:
- Механизам „бори се или бегај“ (Fight or Flight)
Кај анксиозните лица, мозочниот центар за страв (амигдала) е хиперактивен. Помислата на средба или самиот контакт активира силен налет на адреналин. Ова предизвикува физички симптоми како забрзано чукање на срцето, треперење, потење или чувство на гушење. Наместо пријатна возбуда, личноста чувствува физички немир кој го толкува како опасност.
- Страв од негативна процена и осуда
Главниот двигател на социјалната анксиозност е ирационалниот, но интензивен страв дека другите ќе не согледаат во негативно светло, ќе не исмеваат или ќе забележат колку сме нервозни. Личноста чувствува притисок дека „мора да се покаже во совршено светло“, што создава огромен ментален товар.
- Зголемена самосвесност и „синдром на рефлектор“
Овие луѓе имаат тенденција постојано да се набљудуваат себеси од страна за време на разговорот (нпр. „дали стојам чудно?“, „дали ова што го кажав беше глупаво?“). Тие претпоставуваат дека сите очи се вперени во нив и дека секој нивен гест се анализира. Зошто ова се случува дури и со блиски луѓе?
Иако изгледа парадоксално, средбите со блиските можат да бидат подеднакво стресни поради следниве специфики:
Страв од разочарување: На личноста ѝ е многу поважно мислењето на семејството и пријателите отколку на странците, па затоа и стравот дека ќе ги разочара е поголем.
Емоционална исцрпеност: Одржувањето на блиски односи бара емоционален ангажман. Кога некој е веќе психички исцрпен или во депресивна фаза, дури и најобичниот разговор со близок бара напор кој предизвикува паника.
Очекувања и прашања: Блиските луѓе често поставуваат лични прашања за животот, кариерата или здравјето. За анксиозен човек, овие прашања можат да изгледаат како „испрашување“ каде што неговите недостатоци можат да бидат разоткриени. Социјалната анксиозност е состојба која успешно се третира, најчесто преку когнитивно-бихејвиорална терапија (КБТ) и во соработка со психолог или психијатар.
Свадбите, прославите и големите групни дружби со непознати луѓе се најголемиот предизвик и вистински „кошмар“ за личност со социјална анксиозност. Ако средбите со блиските предизвикуваат страв, тогаш ваквите масовни настани создаваат чувство на тотална преоптовареност.
Свадбите и големите групи го активираат стравот до максимум поради неколку специфични причини:
- Сетилна преоптовареност (Sensory Overload)
На свадбите има премногу стимули одеднаш: гласна музика, силни светла, многу луѓе кои зборуваат во исто време и постојано движење. Кај анксиозните луѓе, нервниот систем е веќе пречувствителен. Овој „напад“ на сетилата брзо го исцрпува мозокот и предизвикува паника или силна желба едноставно да се побегне од таму.
- Притисок за „small talk“ (површни разговори)
На големи собири, постојано се случуваат спонтани средби каде што мора да се водат кратки, неврзани разговори со непознати луѓе (нпр. „Со кого си овде?“, „Што работиш?“, „Што има ново?“). За анксиозен човек, овие разговори се исклучително тешки бидејќи тој однапред се грижи: Дали ќе настане непријатна тишина? Дали ќе звучи досадно или чудно? Како да го заврши разговорот и да си замине без да биде груб?
- Чувство дека си „изложен на сцена“
Свадбите имаат свои ритуали каде што сите гледаат во секого: влегување во салата, седење на маса каде можеби не ги знаеш сите, станување за играње, честитање. Личноста со социјална фобија има чувство дека штом ќе се помести, сите очи се вперени во неа, го оценуваат нејзиниот изглед, нејзиното држење или начинот на кој се движи.
- Немање „безбедно место“ каде да се скриеш
Дома или во помало друштво, личноста има контрола над ситуацијата и може да си замине кога сака. На свадба, настанот трае со часови. Чувството на заглавеност во толпата (каде што е непристојно да си заминеш веднаш) создава клаустрофобичен страв и дополнително ја засилува паниката.
Поради огромниот страв, луѓето во вакви ситуации често прибегнуваат кон:
Алкохол: Го користат како „социјален лубрикант“ за да се опуштат, што на кратки патеки помага, но на долги патеки ја зголемува анксиозноста следниот ден.Постојано гледање во телефон: Ова им служи како штит за да изгледаат зафатено и да избегнат контакт со очи.
Изолација во тоалет: Често одење во тоалет само за да поминат неколку минути во тишина и да земат здив.Ваквото однесување е сосема разбирливо бидејќи личноста буквално се бори да го преживее настанот.
Коренот на социјалната анксиозност речиси никогаш не е една единствена работа. Тоа е комбинација од биолошки, генетски, психолошки и фактори на средината. Мозокот на анксиозната личност во одреден момент од животот научил дека луѓето и социјалните ситуации се опасни, па затоа денес реагира со паника.
Еве каде точно лежат најдлабоките корени на овој страв:
- Биолошки и генетски корени (Вродена чувствителност)
Прекумерно активна амигдала: Амигдалата е дел од мозокот кој работи како аларм за опасност. Кај луѓето со социјална анксиозност, овој аларм е премногу чувствителен. Кога мозокот гледа толпа луѓе или непознато лице, амигдалата испраќа сигнал за паника како да се соочува со вистинска физичка закана (нпр. напад од животно).
Генетика: Истражувањата покажуваат дека социјалната анксиозност има наследна компонента. Ако некој во семејството (родител, баба, дедо) бил екстремно срамежлив, анксиозен или имал панични напади, постои поголема веројатност нервниот систем на потомците да биде поранлив на стрес.
- Детство и воспитување (Првите социјални искуства)
Премногу заштитнички настроени родители (Overprotective parenting): Родители кои постојано го контролирале детето, го штителе од секаков ризик или одлучувале наместо него, ненамерно му испратиле порака: „Светот е опасен, а ти не си способен сам да се справиш со луѓето.“
Премногу критични или ладни родители: Ако детето растело во средина каде што љубовта била условена со „совршено однесување“ или каде што постојано било критикувано, тоа развива длабоко уверување: „Не вредам доволно и ако направам грешка, луѓето ќе ме отфрлат.“
- Трауми и лоши искуства од минатото (Условен одговор)
Мозокот учи преку искуство. Социјалната анксиозност често се „активира“ по некој специфичен настан во минатото: Вршење насилство во училиште (Bullying): Исмевање од соучениците, понижување пред цел клас или исклучување од друштвото во тинејџерските години остава длабоки емоционални лузни. Мозокот го запомнува тој срам и во возрасниот живот се обидува да ја заштити личноста така што ќе ја натера да ги избегнува сите слични ситуации (како свадби или групни дружби).
Јавен срам: Некое лошо искуство каде личноста „се блокирала“ додека зборувала пред повеќе луѓе, каде и се потсмевале или доживеала паничен напад на јавно место.
- Длабоки (несвесни) уверувања за себе и за светот
Во коренот на социјалната анксиозност секогаш лежат две основни, искривени ментални програми:
Уверување за себе: „Јас сум чуден/а, досаден/а, неспособна, дефектен/а и сите ќе видат дека нешто не е во ред со мене.“Уверување за другите: „Луѓето се критични, сурови, едвај чекаат да ми најдат мана и веднаш ќе ме осудат или исмеат.“Кога човек влегува во просторија полна со луѓе (како свадба) со овие две уверувања во својата потсвест, сосема логично е што неговото тело реагира со паничен страв и прекумерна возбуда. Тоа е одбранбен механизам кој вели: „Бегај оттука за да не бидеш повреден пак.“
Помагањето на човек со социјална анксиозност без стручна помош бара многу трпение, емпатија и постепеност. Бидејќи коренот на стравот е во пречувствителниот нервен систем, целта е полека да му се докаже на мозокот дека луѓето не се реална опасност.
Еве практични и ефикасни начини како можете да му помогнете на некој во вашата околина (или на себе):
- Бидете неговото „сигурно место“ (Без притисок)
Прифатете го стравот без осуда: Никогаш немојте да му велите „Ајде, не биди смешен, нема од што да се плашиш“ или „Само опушти се“. За него, стравот е физички реален. Наместо тоа, кажете: „Гледам дека ти е тешко и во ред е што се чувствуваш така, тука сум со тебе.“Не го туркајте наеднаш во оган: Распространето е мислењето дека ако анксиозен човек се фрли во толпа (како свадба), ќе се „челичи“. Тоа е погрешно и може да предизвика траума. Изложувањето мора да биде доброволно и постепено.
- Техника на постепени чекори (Микро-чекори)
Кафе само со еден близок пријател во тивок амбиент. Прошетка на јавно место каде што има луѓе, но нема обврска за разговор (на пример, парк или трговски центар). Одење на гости каде што има само 3-4 луѓе кои личноста веќе делумно ги познава. Кратко појавување на поголем настан (на пример, доаѓање на свадба само на еден час, со однапред договорен план дека може да си замине во секој момент штом ќе почувствува потреба).
Кога одите на групни дружби или прослави, направете заеднички договор кој ќе му даде чувство на контрола врз ситуацијата:
Договорете „таен знак“: Кога личноста ќе го каже тој збор или ќе ве допре за рака, тоа значи дека нивото на паника е високо и треба заедно да излезете надвор на свеж воздух. Лоцирајте безбедна зона: Штом ќе пристигнете на настанот, најдете место каде што е потивко (тераса, тивок ходник) каде што тој ќе знае дека може да се тргне на 5 минути за да се смири.
Анксиозните луѓе се претерано фокусирани на себе („Како изгледам?“, „Што мислат за мене?“). Помогнете му да го сврти вниманието нанадвор:Пред настан, договорете се да играте „игра на набљудување“. Побарајте од него да забележи три специфични работи во просторијата (на пример: „види колку интересна боја на фустан има онаа жена“ или „кои песни ги свири бендот“). Ова го трга мозокот од внатрешната паника.5. Физичка регулација на нервниот системКога ќе почне возбудата и стравот, телото се преплавува со адреналин.
Научете ја личноста на „дишење во кутија“ (Box Breathing):
Вдишување 4 секунди – задржување здив 4 секунди – издишување 4 секунди – задржување 4 секунди. Оваа вежба директно испраќа сигнал до амигдалата дека нема реална животна опасност и го забавува пулсот.
Што НЕ треба да правите:
Не го преземајте целосно неговиот товар (Овозможување): Ако почнете да ги правите сите социјални работи наместо него (да нарачувате храна, да се јавувате на телефон, постојано да го криете), неговиот мозок ќе заклучи дека навистина е неспособен сам да се справи. Помагајте, но поттикнувајте го сам да прави мали чекори.
Ефектот на „експрес лонец“ (Emotional Bottleneck):
Кога оваа личност е во јавност или помислува на луѓе, таа троши огромно количество енергија за да се контролира, да се сокрие и да изгледа „нормално“. Нејзиниот нервен систем е во постојан грч. Кога конечно ќе дојде дома кај најблиските, тој притисок мора да излезе. Дома таа се чувствува безбедно – знае дека нема да биде отфрлена. Затоа, сиот собран стрес, фрустрација и исцрпеност од анксиозноста експлодираат дома како лутина или викање.
Нервна исцрпеност (Burnout):
Хроничната анксиозност со години го држи телото во состојба на постојан физички стрес. Кога човечкиот мозок е хронично исцрпен, неговиот праг на толеранција е многу низок. Најмала ситница дома (која во нормални услови не би пречела) ја активира нејзината импулсивност бидејќи таа едноставно нема капацитет да ги процесира емоциите.
Како да и помогнете во домашни услови?
Кога ќе реагира бурно или гласно дома, обидете се да не одговорите со иста мерка. Потсетете се дека тоа не вика таа, туку нејзината исцрпена анксиозност. Што да направите: Кога ќе викне, кажете смирено: „Гледам дека си многу под стрес и нервозна во моментов. Ајде да направиме пауза, па ќе разговараме кога ќе се смириш.“ Ова го прекинува кругот на викање.
Воведете „Вентили“ за празнење на стресот дома. Бидејќи таа собира многу стрес во себе, помогнете ѝ да најде начини да го исфрли тој вишок адреналин пред да ескалира во лутина. Физичка активност: Брзо одење, трчање, вежбање дома. Физичкиот напор го согорува адреналинот и ја намалува импулсивноста.
Поттикнете ја да ги запишува своите стравови и бес на лист хартија, а потоа да го фрли. Тоа е одличен начин за празнење на умот.
Вежбајте „Рефлексија по социјален настан“. Ова е клучна вежба за уривање на социјалната анксиозност. Кога и да направи мал чекор (на пример, ќе седне на кафе со некого или ќе отиде во продавница), откако ќе се врати, направете анализа. Прашајте ја: „Што беше најлошото што мислеше дека ќе се случи?“ (нпр. Мислев дека ќе се збунам и сите ќе ми се смеат). Потоа прашајте: „А што навистина се случи?“ (нпр. Па, малку се збунив, ама никој не ми се смееше, си продолживме со муабет). Цел: Ова му помага на мозокот да сфати дека неговите катастрофални предвидувања не се реалност.
План со микро-цели (Заеднички договор)
Седнете заедно во мирен момент и направете план од една мала социјална задача неделно. Таа мора да се согласи на ова. Пример за прва недела: Да се јави на телефон да закаже фризер/забар наместо да пишува порака. Пример за втора недела: Да отиде во мааалската продавница и да направи краток муабет со продавачот („Како сте, имате ли многу работа денес?“). Секој успех, колку и да е мал, прославете го и пофалете го.
Искористете ја нејзината енергија
Фактот што е гласна и експресивна пред вас покажува дека личноста не е природно пасивна или повлечена. Во неа има силен темперамент и глас кои моментално се заробени од стравот во јавност. Таа силна енергија може да се искористи како гориво за нејзиното соочување со стравот, штом ќе научи да ја канализира.