BPD (Borderline Personality Disorder), односно гранично растројство на личноста, е ментално нарушување што може да влијае врз начинот на кој човекот ги доживува и регулира емоциите, се гледа себеси и воспоставува односи со другите
Лицата со BPD може да чувствуваат емоции многу интензивно и да имаат тешкотии да се смират по стресна ситуација. Понекогаш расположението им се менува брзо, особено кога се чувствуваат отфрлено, критикувано или несигурно во односите.
BPD не значи дека некој е „лош“, „слаб“ или намерно создава проблеми. Тоа е состојба што може да се процени и лекува, а многу луѓе со соодветна поддршка значително се подобруваат.
Кои се можните причини?
Не постои една единствена причина за BPD. Се смета дека се развива преку сложена комбинација од повеќе фактори:
- Биолошка и темпераментна чувствителност: некои луѓе од рана возраст посилно ги доживуваат емоциите и потешко се смируваат.
- Искуства во детството: кај некои луѓе можат да имаат улога занемарување, злоупотреба, загуба, разделби или нестабилна семејна средина.
- Недоволна емоционална поддршка: ако детето често не се чувствува разбрано или неговите емоции се омаловажуваат, може потешко да научи како да се справува со нив.
- Генетски и други биолошки фактори: може да постои наследна склоност, но тоа не значи дека нарушувањето е неизбежно.
Не секој човек со BPD имал траума, а трауматичното искуство само по себе не значи дека човек ќе развие BPD. Исто така, причините не треба да се сведуваат на обвинување на родителите или на една конкретна случка.
Карактеристики и симптоми
Симптомите се разликуваат од човек до човек. Можни карактеристики се:
- Интензивни и променливи емоции: силна тага, лутина, страв или вознемиреност што може брзо да се менуваат.
- Страв од напуштање или отфрлање: силна загриженост дека блиските ќе се оддалечат или ќе си заминат.
- Нестабилни односи: периоди на многу силна блискост, проследени со разочарување, лутина или повлекување.
- Нестабилна слика за себе: промени во чувството за сопствениот идентитет, вредност, цели или насока во животот.
- Импулсивност: постапување без доволно размислување за последиците, особено кога емоциите се силни.
- Чувство на празнина: впечаток дека нешто недостасува или дека човекот не се чувствува поврзан со себе или со другите.
- Тешкотии со контролирање на лутината: силни реакции, особено при конфликт или чувство на неправда.
- Самоповредување или мисли за самоубиство: кај некои лица може да се појават, но не се присутни кај сите.
Еден или два симптома не се доволни за да се заклучи дека некој има BPD. Важно е да постои траен образец што се повторува и значително влијае врз секојдневниот живот.
Како може да се одрази врз секојдневието и односите?
BPD може да влијае врз пријателствата, семејните односи, работата и романтичните врски. На пример, човек може да ја доживее неодговорената порака или критиката како знак дека не е сакан или дека ќе биде напуштен. Тоа може да предизвика силна вознемиреност, лутина или импулсивна реакција.
Понекогаш човекот може истовремено да посакува блискост и да се плаши од неа. Ова може да создаде напнатост во односите, но не значи дека сите луѓе со BPD се однесуваат исто или дека не можат да имаат стабилни и здрави врски.
Како се поставува дијагнозата?
Дијагнозата ја поставува стручно лице, најчесто психијатар или клинички психолог, преку разговор и процена на симптомите, нивното времетраење и влијанието врз животот.
Не постои еден крвен тест или снимка што потврдува BPD. При процената се разгледуваат и други можни објаснувања, како депресија, анксиозност, трауматски искуства, ADHD или биполарно растројство. BPD и биполарното растројство се различни состојби, но понекогаш можат да се јават истовремено.
Лекување и поддршка
Психотерапијата е главниот третман за BPD. Таа може да помогне човекот да ги препознае емоциите, да ги регулира реакциите, да се справува со стресот и да гради постабилни односи.
Можни пристапи се:
- Дијалектичко-бихејвиорална терапија (DBT): развива вештини за регулирање на емоциите, справување со кризи, свесност и комуникација.
- Други структурирани психотерапии: можат да помогнат со повторливите обрасци на размислување, однесување и односи.
- Лекови: не постои еден лек што го лекува BPD како целина. Психијатар може да препорача лекови за одредени симптоми или придружни состојби, зависно од индивидуалната процена.
Редовната терапија, поддршката од блиските и планот за справување со тешки моменти можат да бидат значајни. Напредокот може да биде постепен, но подобрувањето е можно.
Кога е потребна стручна помош?
Добро е да се побара процена ако силните емоции, стравот од отфрлање, импулсивноста или нестабилните односи се повторуваат и го отежнуваат секојдневниот живот.
Ако постои непосредна опасност од самоповредување или самоубиство, потребна е итна помош — јавување во локалната итна служба или одење во најблиската ургентна установа.
BPD е сериозно, но излечливо ментално нарушување. Со соодветна стручна процена и психотерапија, луѓето можат да научат подобро да ги регулираат емоциите, да ги разбираат сопствените потреби и да градат постабилен живот и односи.