На социјалните мрежи витаминот Д се промовира како лек за сите болести. Инфлуенсерите ветуваат чуда, иако лекарите предупредуваат: дополнителен внес е корисен само за одредени ризични групи
„Големите фармацевтски компании се плашат од витамин Д3“, тврди американски инфлуенсер во видео на YouTube со над 14 милиони следбеници. Во видеото, полно со теории на заговор, тој објаснува дека многу болести, кои инаку се лекуваат со скапи терапии, наводно би можеле евтино да се решат со витамин Д. Според него, компаниите намерно ги кријат придобивките.
Вакви видеа има многу – од сензационалистички до наводно „научни“. Некои инфлуенсери продаваат сопствени препарати или книги. Но, прашањето останува: кому навистина му треба дополнителен витамин Д и во која доза?
Кога постои недостаток?
Нивото на витамин Д зависи од сончевата изложеност, пигментацијата на кожата, облеката и годишното време. Телото го произведува најголемиот дел од витаминот Д само кога е изложено на УB-зраци од сонцето. Преку исхраната може да се внесе, но малку намирници содржат значителни количини – најмногу има во масна риба како лосос или харинга.
Телото може да го складира витаминот Д од неколку недели до неколку месеци. За да се утврди нивото, се мери концентрацијата на 25-хидроксивитамин Д во крвта. Во Германија, Роберт Кох Институтот и Федералниот институт за процена на ризици сметаат дека постои недостаток при вредности под 30 nmol/l (12 ng/ml).
Вистински симптоми се јавуваат само под оваа граница. При вредности над 50 nmol/l се смета дека снабдувањето е добро. Прекумерно високи вредности над 150 nmol/l, пак, можат да бидат штетни.
Митови и реалност
На интернет често се тврди дека 80–90% од луѓето имаат недостаток на витамин Д. Но, тоа се должи на погрешно поставени „целни вредности“. Според ендокринологот Стефан Шарла:
„Вистински симптоми гледаме само под 30 nmol/l. Луѓето со подобри вредности немаат корист од суплементација.“
Затоа, стручните здруженија не препорачуваат општа суплементација – освен за ризични групи.
Кои се позитивните ефекти од витаминот Д?
Долготраен недостаток на витамин Д најмногу влијае врз здравјето на коските. Овој витамин овозможува оптимална апсорпција на калциум и фосфор во дигестивниот систем. Без него, калциумот не се складира во коските, туку се ослободува од нив за да се одржи стабилно нивото во крвта.
Кај бебиња и деца тоа може да доведе до рахитис – сериозно нарушување на растот на коските и трајни деформации. Често се јавува и слаба мускулатура и поголема подложност на инфекции. Кај возрасните последиците се слични: болки во коските, деформации, мускулна слабост и остеопороза. Недостатокот може да се надомести со суплементи.
„Позитивни ефекти врз имунитетот и здравјето на коските се докажани само кај луѓе со вистински недостаток“, вели ендокринологот Стефан Шарла. „Кај оние што се добро снабдени, суплементацијата не носи корист.“
Витамин Д не е чудотворен лек
На интернет често се тврди дека витаминот Д штити од респираторни инфекции, срцеви заболувања или дури рак. Но, Шарла предупредува: постои разлика меѓу корелација и причинско-последична врска. Некои студии покажуваат поврзаност меѓу недостаток на витамин Д и одредени болести, но не докажуваат дека токму недостатокот е причината.
„Нема научни докази дека суплементацијата надвор од ризичните групи има позитивен ефект – ниту за срцеви заболувања, ниту за имунитетот“, вели Шарла. Големи студии потврдуваат дека кај здрави возрасни не се препорачува редовно земање витамин Д.
Метастудија, на пример, заклучува дека витаминот Д нема значаен ефект врз ризикот од акутни респираторни инфекции. Друга студија покажува дека суплементацијата не го намалува ризикот од рак или кардиоваскуларни проблеми во споредба со плацебо.
Иако нема докази дека витаминот Д спречува појава на рак, некои истражувања сугерираат дека кај веќе заболени пациенти може да го намали ризикот од смртност.
Опасност од високи дози
Кога телото не произведува доволно витамин Д, препорачаната концентрација од најмалку 50 nmol/l се постигнува со внес од 20 микрограми дневно (околу 800 единици IU). Вообичаено се препорачуваат 800–1.000 IU дневно. Горната безбедна граница за возрасни е 100 микрограми (доза од 4.000 IU) дневно.
Но, на социјалните мрежи кружат совети за многу повисоки дози – на пример, 1.000 IU на секои 7–10 килограми телесна тежина. Таквите препораки можат да доведат до опасно високи нивоа.
„Здравите луѓе не смеат да ја надминат границата од 4.000 IU дневно“, предупредува Шарла. „Прекумерниот внес може да го зголеми нивото на калциум во крвта, што носи ризик од срцеви аритмии.“ Долгорочно, тоа може да предизвика камења во бубрезите, калцификација на органи, па дури и бубрежна слабост или откажување.
- Хиперкалцемија (висок калциум во крвта) → ризик од срцеви аритмии;
- Бубрежни камења, калцификации, оштетување или откажување;
- Васкуларни калцификации;
- Парадоксално: расте ризикот од фрактури, имунитетот слабее при предозирање.
Иронијата е што премногу витамин Д повторно го зголемува ризикот од фрактури и го ослабува имунитетот. Телото природно се штити од предозирање – по одредено време на сонце, кожата ја намалува продукцијата на витамин Д.
Кој треба да зема витамин Д?
Иако нема општа препорака за суплементација, постојат исклучоци: луѓе со темна кожа, бремени жени, бебиња, постари лица, како и пациенти со хронични заболувања на дигестивниот систем, црниот дроб или бубрезите. Исто така, луѓе кои ретко излегуваат на сонце можат да имаат корист од умерена суплементација.
– луѓе со темна кожа (помалку синтеза при исто УВ изложување);
– бремени, бебиња, постари лица;
– лица со хронични заболувања на дигестивен систем, црн дроб или бубрези;
– лица што ретко излегуваат на сонце или работат внатре.
„Нема ништо лошо во тоа некој да зема 800–1.000 IU дневно“, вели Шарла. „Но, како стручни здруженија, не можеме да дадеме општа препорака, бидејќи нема доволно докази.“
Заклучокот е јасен: витаминот Д има важна улога, но ветувањата на социјалните мрежи се претерани.