Деменцијата најчесто ја замислуваме како болест на длабоката старост, како нешто што доаѓа ненадејно, кога човек веќе е далеку од своите активни години. Но современата наука сè појасно покажува дека приказната почнува многу порано. Средните години не се само време на работа, обврски и семејна трка; тие се и период кога мозокот тивко ја гради својата иднина. Она што го јадеме, колку се движиме, дали пушиме, како спиеме, дали се дружиме, читаме, учиме, пееме, танцуваме или остануваме затворени во монотонијата – сето тоа остава трага.
Последните медиумски објави го враќаат токму тоа прашање: колку можеме самите да влијаеме врз ризикот од когнитивно пропаѓање? Одговорот не е магичен и не смее да се претвори во лажна утеха. Деменцијата не може секогаш да се спречи, а генетиката, возраста и болестите имаат своја тежина. Но сериозните научни прегледи сè повеќе зборуваат за ризици што можат да се намалат и навики што можат да ја зајакнат мозочната отпорност.
Најважната промена во размислувањето е оваа: деменцијата не треба да се гледа само како медицинска дијагноза што се појавува на крајот, туку како јавноздравствен и животен процес што се обликува со децении. Според ажурираниот извештај на Alzheimer’s Disease International, базиран на Комисијата на „Лансет“ од 2024. година, околу 45% од случаите на деменција потенцијално би можеле да се одложат или намалат со адресирање 14 променливи фактори на ризик; во новата процена се додадени оштетен вид и висок ЛДЛ-холестерол како дополнителни ризици.
Тоа не значи дека човек може со неколку здрави навики да си гарантира живот без деменција. Такво ветување би било неодговорно. Но значи дека постојат точки во секојдневието каде што ризикот не е целосно нем. Крвниот притисок, шеќерот, холестеролот, пушењето, алкохолот, физичката активност, депресијата, слухот, видот, социјалната изолација и квалитетот на животната средина не се одвоени од мозокот. Мозокот не живее во стаклено ѕвоно. Тој старее заедно со срцето, крвните садови, сонот, храната, стресот и односите.
Светската здравствена организација уште во своите насоки за намалување на ризикот од когнитивно опаѓање и деменција посочува дека редовното вежбање, непушењето, избегнувањето штетна употреба на алкохол, контролата на телесната тежина, здравата исхрана и одржувањето нормален крвен притисок, холестерол и шеќер во крвта се важни мерки за намалување на ризикот. Во истото соопштение СЗО ја формулира суштинската реченица: она што е добро за срцето, добро е и за мозокот.
Ова е особено важно за луѓето во средни години, кога многумина првпат се соочуваат со висок притисок, инсулинска резистенција, хроничен замор, седечки живот и тивко повлекување од активностите што ги хранеле ментално. Во тој период превенцијата не треба да се разбира како дисциплинска казна, туку како враќање на рамнотежата: повеќе движење, подобар сон, помалку цигари и алкохол, помалку ултрапреработена храна, повеќе вистински оброци и редовни медицински проверки.
Во јавноста често се бара една „суперхрана“ што ќе го реши проблемот. Денес тоа се јајца, утре бобинки, задутре маслиново масло или ореви. Но мозокот не се чува со една намирница, туку со образец на исхрана. Медитеранскиот тип на исхрана – зеленчук, овошје, мешунки, интегрални житарки, јатки, риба, маслиново масло и умереност во црвеното месо и шеќерите – останува една од најчесто препорачуваните рамки за кардиометаболичко и мозочно здравје.
Се издвојува студија за јајцата и холинoт, хранлива материја важна за мозочните функции. Истражување објавено во „Journal of Nutrition“, пренесено и во стручниот приказ на Conexiant, кај постари учесници од Rush Memory and Aging Project нашло поврзаност меѓу консумирање повеќе од едно јајце неделно и понизок ризик од Алцхајмерова деменција, при што дел од ефектот бил посредуван преку внесот на холин; сепак, станува збор за набљудувачко истражување, па од него не треба да се извлекува едноставен заклучок дека јајцата „спречуваат“ деменција.
Поуката е поразумна: храната е дел од мозаикот. Јајцата можат да бидат корисен дел од избалансирана исхрана за многу луѓе, но кај лица со специфични здравствени состојби, покачени масти во крвта или лекарски ограничувања, исхраната треба да се усогласи со матичен лекар или нутриционист. Во здравствените теми, најопасно е кога сложена наука ќе се сведе на една намирница и еден наслов.
Со програмата PREVENT Dementia биле следени 587 когнитивно здрави лица на возраст од 40 до 59 години од Велика Британија и Ирска. Според пренесените податоци, поактивните луѓе – социјално, интелектуално и физички – имале подобра когнитивна функција во средните години, а истражувачите ја нагласуваат улогата на „когнитивната резерва“, односно способноста на мозокот подобро да се справува со стареењето и можните оштетувања.
Когнитивната резерва не е мистична категорија. Таа е резултат на учење, љубопитност, комуникација, работа, хоби, јазик, музика, читање, решавање проблеми, нови искуства и социјална вклученост. Мозокот што се користи на различни начини создава повеќе патишта за справување. Затоа читањето, учењето нова вештина, патувањето, дружењето, разговорите, волонтирањето или редовното занимавање со хоби не се само „убави активности“. Тие се дел од хигиената на умот.
Особено интересно е сознанието дека уметничките и културните активности можат да бидат поврзани со побавно биолошко стареење. Според University College London, студија објавена во „Innovation in Aging“ анализирала податоци од 3.556 возрасни лица во Велика Британија и нашла дека почестото и поразновидно учество во уметнички и културни активности е поврзано со побавен темпо на биолошко стареење; неделно учество било поврзано со околу 4 отсто побавно стареење според еден епигенетски показател.
Ова не значи дека концертот е лек, ниту дека музејот може да замени кардиолог, психијатар или невролог. Но уметноста има нешто што модерниот живот често го губи: внимание, емоција, телесно присуство, социјална средба и смисла. Пеењето го вклучува дишењето и меморијата. Танцот го вклучува телото, ритамот и координацијата. Читањето ја активира имагинацијата. Изложбата создава тивка средба со слика, простор и други луѓе. Тоа се мали, но длабоки начини на отпор против пасивното стареење.
Кога зборуваме за деменција, често зборуваме за храна и физичка активност, но помалку за осаменост, депресија и губење смисла. А токму тие состојби можат да го стеснат животот на човекот многу пред да се појави дијагноза. Во извештаите базирани на „Лансет“ се нагласува дека ризикот од деменција не е само биолошки, туку и социјален: образованието, слухот, депресијата, изолацијата, физичката неактивност и загадувањето се дел од поширокиот список на фактори што треба да се гледаат низ целиот животен тек.
Затоа превенцијата не треба да се претвори во приватна вина. Не е доволно на човек да му се каже: „движи се, јади подобро, дружи се“. Треба да има услови за движење, безбедни јавни простори, достапни прегледи, поддршка за ментално здравје, културни содржини, дневни центри, библиотеки, грижа за постарите и помалку стигма околу заборавањето. Деменцијата не е само семејна трагедија; таа е и тест за тоа колку општеството знае да се грижи за умот на своите граѓани.
Најдобрата превенција е онаа што може да се живее. Не мора секој човек да стане спортист, нутриционист и културен активист. Доволно е да почне од мали, повторливи чекори: секојдневно пешачење, контрола на притисок и шеќер, редовен сон, помалку цигари, помалку алкохол, повеќе домашно подготвена храна, повеќе разговори, читање, музика, градина, шах, танц, рачна работа, нов јазик, доброволна активност, преглед на слух и вид. Мозокот сака повторување, но не сака монотонија. Му треба ритам, но и новина.
Важно е и да се препознае кога заборавањето станува нешто повеќе од нормална расеаност. Ако човек почнува да се губи во познати места, постојано повторува исти прашања, не може да следи разговор, има промени во расположението, се повлекува од секојдневни активности или тешко управува со пари, лекови и обврски, потребен е лекарски преглед. Раната процена не е пресуда. Таа е можност навреме да се разбере што се случува.
Темата за деменцијата бара трезвеност. Не смееме да ја сведеме на страв од старост, ниту на евтини рецепти за вечна младост. Човекот не е машина што може да се сервисира со неколку совети, но не е ни пасивен сведок на сопственото пропаѓање. Меѓу тие две крајности се наоѓа вистинската поука: мозокот треба да се чува долго пред да почне да нè предупредува.
Здравата исхрана, движењето, сонот, контролата на притисокот и шеќерот, лекувањето депресија, корекцијата на слух и вид, дружењето, читањето и уметноста не се гаранција против деменција. Но тие се начин човекот да не се откаже од својот ум додека сè уште може да го храни. А тоа е можеби најважната превентивна култура што ни недостига: да не чекаме мозокот да ослаби за да почнеме да се грижиме за него.