Зошто ова се случило?
Затоа што најчесто, не се ни „очигледни злодела“, туку долготрајни институционални злоупотреби кои стануваат видливи дури после долго време.
Затоа што сè изгледало „формално исправно“ во моментот.
Затоа што имало печати, потписи, меѓународен проект, „авторитетни“ имиња… На хартија, сè изгледало легално.
Проблемите најчесто се во согласноста, во начинот на објаснувањето, во контролата по завршувањето…. Овие работи не се гледаат веднаш, затоа што жртвите (или семејствата) не ни знаат што точно се случило.
При вакви случаи семејствата ретко добиваат детална информација, нема јавен регистар, нема известување „што се случи понатаму“… Па, ако не знаеш дека нешто е погрешно, немаш ни причина да реагираш.
Затоа што институциите не се самоконтролираат. Реалноста е сурова: институцијата што го води проектот, институцијата што дала дозвола, институцијата што треба да контролира, тоа често се исти луѓе, исти кругови, ист систем.
Никој нема интерес да отвори стар случај и да каже „Овде сме погрешиле“. Затоа што научниот авторитет создава „заштитен слој“, кога има „познат професор“, странски универзитет, престижна наука… Едноставно, се создава психолошки ефект од типот „Сигурно знаат што прават.“
Сето ова ги обесхрабрува новинарите, ги замолчува помладите колеги, ја парализира администрацијата, затоа што документацијата старее, се губи или не се проверува.
Меѓутоа, по дваесеттина години луѓето се пензионираат, архивите се нецелосни, системите се менуваат и никој не знае „каде е папката“.
Дури тогаш почнуваат прашањата: „А каде е согласноста?“„Кој го потпишал ова?“
Затоа што мора да се смени генерацијата
Речиси сите вакви случаи излегуваат кога доаѓа нова генерација лекари и истражувачи, кои не биле дел од проектот, немаат личен интерес да го бранат…
Дури тогаш некој прашува „А зошто ова вака било правено?“
Но и затоа што јавноста станува почувствителна со време. Работи што порано се сметале за „нормални“, „така се прави“, „не отворај теми“…, денес се етички проблем, јавен интерес, предмет на истрага…
Стандардите се менуваат побрзо од институциите. Затоа што ваквите злоупотреби се „тивки“.
Нема насилство што се гледа, нема веднаш видлива штета, нема еден јасен момент „се случи злото“, туку има мали отстапки, година по година.
Ваквите случаи не преживуваат толку долго затоа што се совршено прикриени, туку затоа што никој навреме немал доволно моќ, интерес или храброст да ги отвори.
Македонија не е избрана затоа што е уникатна, туку затоа што е ранлива.
Ние сме комбинација што ретко се поклопува во друг сегмент. За вакви проекти, истражувачите (особено од богати земји) бараат места каде истовремено постои достапен човечки материјал, слаба институционална контрола, локални професионалци што сакаат меѓународна соработка, недоволна јавна и правна чувствителност. Македонија, особено во 1990-тите и 2000-тите, ги имала сите четири.
Проектите почнуваат кога многу правила се „препишуваат“, но многу малку се применуваат, а надзорот е слаб. И, институции коишто му веруваат на „професорот од странство“. (Којшто плус, испратил неколку парановинари/квазистуденти на трошок на универзитетот – и на Македонија- каде што тој всушност е вонреден т.е. професор да пополни промашени часови од далеку помоќните колеги – кои сега, тие негови „прошетани сиротињи“, го бранат со пена на устите, пошто им дал „титули“ што врска немаат со никакво академско постигнување, ама и денес се вработени на шминкерски позиции.)
Ова се случува секаде и секогаш каде што народот е неинформиран, не дава отпор и слепо им верува на т.н. „авторитети“.
Каде што нема истражувачко новинарство, нема специјализирани биоетички тела… За вакви проекти, тоа е идеална тишина.
За „утеха“, не сме само ние. Вакви „проекти“ се спроведувале и се спроведуваат и во Романија, Бугарија, Украина, делови од Русија, Латинска Америка, Југоисточна Азија…
А колку пари од ова и во чии џебови тие завршиле веројатно, никогаш нема ни да се дознае.
ВИ/AI